Wetenschap

De prehistorische IJsman Ötzi stierf niet eenzaam in een grot, maar werd door zijn dorpsgenoten plechtig in een rotsgraf bijgezet, denken Italiaanse archeologen.
In 1991 vonden twee Duitse wandelaars een gemummificeerd mannenlijk, 3.210 meter hoog in de Alpen. Hoofd en schouders van de mummie staken uit het ijs van de Similaungletsjer, vlakbij de grens tussen Oostenrijk en Italië. De man bleek te stammen uit de Kopertijd en hoewel hij 5.200 jaar dood was, beschikte hij nog over al zijn vingers, tenen en organen - alleen zijn geslachtsdeel ontbrak. Ook zijn wapens, bergkledij en rugzak waren al die tijd in het ijs bewaard gebleven.

De voorbije tien jaar is veel onderzoek verricht naar de doodsoorzaak van de IJsman, die stierf rond zijn veertigste jaar, en naar de omstandigheden waarin hij onder het ijs bedolven raakte. Stierf hij door onderkoeling of door uitputting? Verdronk hij in een plas smeltwater van de gletsjer? Was hij een schaapherder die werd omgebracht en van zijn kudde beroofd? Was hij een sjamaan, die ritueel werd geofferd op de Similaunberg, een Dolomietentop die de Tirolers vandaag nog altijd als 'heilig' beschouwen?

De meeste archeologen denken dat Ötzi, naar zijn vindplaats in het Ötztal vernoemd, gewond en alleen stierf in een grot, waar hij mogelijk dekking had gezocht voor belagers. Hij had een zware hoofdwond en in zijn linkerschouder zat een vuurstenen pijlpunt. Maar in het vakblad Antiquity presenteerden Romeinse archeologen zopas een heel andere these. Zij denken dat Ötzi al enkele maanden dood was toen hij door zijn dorpsgenoten de berg werd opgedragen voor een ceremoniële begrafenis in de grot, waar hij werd bijgezet te midden van zijn bezittingen.

Dat leiden ze af uit de nette schikking van Ötzi's spulletjes (een koperen bijl, een vuurstenen dolk, een pijlkoker, een onafgewerkte houten boog en pijlen, een soort rugdrager, een doos uit berkenbast, als medicijn geschikte paddenstoelen, en zelfs een groot deel van zijn kleren) rond zijn lichaam. Tot dusver werd ervan uitgegaan dat Ötzi de spullen inderhaast had neergegooid in de grot waar hij beschutting zocht voor een sneeuwstorm of zich schuilhield voor belagers.

Maar volgens Alessandro Vanzetti van de universiteit La Sapienza waren Ötzi's eigendommen juist zorgvuldig neergelegd op een verhoogje zo'n vijf meter van de IJsmans latere vindplaats vandaan - de rugzak lag daar in 1991 nog steeds. De overige spullen moeten verspreid zijn geraakt door de werking van het ijs en de zwaartekracht, denkt Vanzetti - lichte voorwerpen zoals Ötzi's boog en pijlkoker, raakten immers minder op drift dan zware, zoals zijn bontjas en zijn lichaam.

Ook kan een begrafenisceremonieel verklaren waarom in Ötzi's maag stuifmeel werd gevonden van planten die in april bloeien, terwijl het overige stuifmeel in de grot van zomerse planten afkomstig lijkt te zijn. Kennelijk zaten er enkele maanden tussen Ötzi's overlijden en zijn 'bijzetting' in het rotsgraf.

'We denken dat zijn lijk na zijn dood enige tijd in een of andere kelder werd bewaard', vertelde Vanzetti aan Deutsche Welle. Dat gebeurde in de Kopertijd wel vaker, als een lichaam vanwege sneeuw en ijs niet onmiddellijk kon worden begraven.

Niet iedereen gaat in Vanzetti's redenering mee. Albert Zink van het Instituut voor Mummies en de IJsman in Bolzano, bijvoorbeeld, betrokken bij pogingen om Ötzi's DNA in kaart te brengen, vindt Vanzetti's conclusie niet erg overtuigend. 'Er zijn een paar dingen die het begrafenisscenario onderuithalen', zei hij aan Deutsche Welle, zoals het feit dat de IJsman werd teruggevonden met zijn linkerarm boven zijn borst geheven, iets wat volgens Zink bij een formele begrafenis zeker zou zijn vermeden.

De gletsjers smelten snel op de top van berg Ararat in het oosten van Turkije, de plaats waar volgens de Bijbel de ark van Noach na een zondvloed strandde. Ze zijn de afgelopen dertig jaar met 30 procent gekrompen. Dat meldde onderzoekend geoloog Mehmet Akif Sarikaya woensdag.

,,Het gletsjeroppervlak is van 8 vierkante kilometer in 1976 gekrompen tot 5,5 vierkante kilometer in 2008'', aldus de geoloog.

In het eerste boek van Mozes, Genesis, staat dat God de aarde aan een zondvloed onderwierp nadat hij zag hoe verderfelijk de aarde was geworden. Hij gaf Noach de opdracht een ark te bouwen en die te vullen met één paar van elk diersoort. Nadat het water terugtrok, kwam de ark tot stilstand op een berg die volgens de Bijbel De Ararat is.

Velen hebben zonder succes de berg afgezocht naar sporen van de ark. Sarikaya wilde niet zeggen of het smelten van de gletsjer nieuwe kansen voor de zoektocht naar de ark biedt.

Termieten bouwen hun nest niet zomaar. Als ware ingenieurs zoeken ze een plek waar de bodem en de grondwatergesteldheid ideaal is voor hun onderkomen. Wetenschappers kunnen met die kennis de gevolgen van klimaatverandering in de Afrikaanse savanne voorspellen.

De termieten in het Kruger National Park in Zuid-Afrika bouwen hun nesten op plaatsen die niet te nat en niet te droog zijn. Ze moeten een goede afwatering hebben. Die omstandigheden vinden ze op hellingen van heuvels, net boven de zogenaamde sijpellijn. Zo’n lijn ontstaat wanneer water ondergronds door de zandige, poreuze bodem van de helling afstroomt en zich ophoopt in vochtige gebieden die rijk zijn aan klei.

Wetenschappers van het Amerikaanse Carnegie-instituut hebben meer dan 40.000 termietenheuvels in kaart gebracht in het bijna 500 vierkante kilometer grote gebied, door het vanuit de lucht te scannen met lasertechniek. Laserlicht dringt door de begroeiing heen en legt hoogteverschillen in het terrein vast. Lees verder..

Kakkerlakken leven nogal eens in onhygiënische omstandigheden en zijn dus wel wat gewend qua bacteriën. Stoffen uit de hersenen en het centrale zenuwstelsel van deze beestjes blijken 90% van de MRSA en E-coli bacteriën te kunnen doden zonder menselijke cellen aan te tasten.

Dr. Simon Lee, onderzoeker aan de Universiteit van Nottingham, identificeerde 9 verschillende moleculen met een sterk anti- bacteriële werking die ingezet kunnen worden om antibiotica-resistente bacteriën te bestrijden. Momenteel wordt het effect op verschillende bacteriën getest. De nieuwe antibiotica zullen niet alleen effectiever zijn, maar ook minder ernstige bijwerkingen hebben. Lees verder..

Wetenschappers van de Amerikaanse Princeton-universiteit maken komaf met de idee dat geld niet gelukkig maakt. In een studie leggen ze een rechtstreeks verband tussen inkomen en 'emotioneel welzijn', ofwel geluk.

Voor wie geen nagel heeft om aan zijn gat te krabben, komen de onderzoeksresultaten, die gepubliceerd werden in de jongste editie van 'Proceedings of the National Academy of Sciences' wellicht niet als een verrassing. Het onderzoek stelt dat geluk toeneemt met een jaarinkomen tot 75.000 dollar (een slordige 58.000 euro).

Boven dat bedrag maakt het niet zo gek veel meer uit hoeveel je nog méér verdient. "Maar wie minder verdient, moet meer hindernissen nemen om gelukkig te zijn", zegt Princeton-econoom Deaton. "We worden zodanig veel om de oren geslagen met allerlei spullen die we kunnen kopen, dat ze ons verhinderen om ons goed te voelen."

Geld + weekend = geluk
Deaton en zijn mederesearcher, psycholoog Daniel Kahneman, kwamen tot die conclusie nadat ze 450.000 enquêtes bekeken voor een Amerikaanse welzijnsindex, die vragen bevatten over het dagelijkse geluksgevoel van de deelnemers en hun algemene tevredenheid over het leven. Het geluksgevoel werd sterker naarmate de respondenten meer geld verdienden, maar het effect verminderde rond 75.000 dollar per jaar.

"Een inkomen boven dat bedrag heeft geen enorm effect meer op ons dagelijks humeur, al zal het wel onze opinie over ons eigen succes en ons leven positief beïnvloeden", luidt het. Daarnaast bleken de onderzochte personen gelukkiger te zijn in de weekends dan tijdens de week, hoewel ook dit geen invloed had op hun dieperliggend gevoel van welzijn.

"Als econoom ga ik ervan uit dat geld goed is voor de mensen, en ik ben blij dat deze studie bewijs levert voor die stelling", besluit Deaton. (HLN)

Sommige raadselachtige exoplaneten draaiden tegen de richting van hun ster in. Eindelijk is nu verklaard waarom.

Zonnestelsels ontwikkelen zich uit een ronddraaiende gaswolk, zegt de theorie. De wolk trekt steeds meer samen en vormt een draaiende schijf die hoe meer ze samentrekt, des te sneller gaat draaien. In het midden van de schijf ontstaat een zon, uit de rest planeten en planetoïden. Als gevolg draait de centrale ster in dezelfde richting als de planeten er om heen.

Lees verder..

De uitbarsting van de Eyjafjallajokull dit voorjaar heeft enkele weken de aandacht van het grote publiek getrokken, maar wetenschappers zijn er het al langer over eens dat vulkanen een grote bedreiging zijn voor de mensheid.

"De uitbarsting van de Eyjafjallajokull toont een totaal gebrek aan voorbereiding aan op dergelijke ramp. Mensen zijn nog altijd heel erg afhankelijk van de natuur. Het denkbeeld dat de mens de natuur kan controleren is een duidelijke overschatting van zijn macht. We zijn daar nog heel ver van verwijderd". Dat zegt Sergei Fedorov, een onderzoeker van het Institute of Europe RAS.

31 augustus was officieel de 'Dag van de vulkaan' op de Koerillen Eilanden in Rusland. De vulkaan Ekarma in de buurt van het Sarychev-gebergte op de Koerillen is enkele dagen voordien gas beginnen uitspuwen. Kort voordien barstte in Indonesië de vulkaan Sinabung uit. En enkele dagen later vertrok een Franse expeditie naar het eiland Ambrym in Vanuatu ten oosten van Australië.

Onderzoekers van de universiteit van Straatsburg zijn erg bezorgd om de vulkaan Benbow op Ambrym. Daar dreigt een explosie die groter zou kunnen zijn dan de uitbarsting van de Krakatau.

Kleine greep

Het is maar een kleine greep van de vulkanische activiteit die van dag tot dag gevolgd wordt door het Smithsonian Institute.

De uitbarsting van de Krakatau in Indonesië in 1883 maakte 36.000 dodelijke slachtoffers, tienduizenden mensen overleden in de jaren aan de gevolgen van de uitbarsting, ondermeer omdat tsunami's de vruchtbare grond in vele kustgebieden wegspoelden.

Een tot twee keer per eeuw

Eveneens historisch is de uitbarsting van de Tambora vulkaan in 1815 in Indonesië. De vulkaan maakte een 100.000-tal doden, maar zorgde in 1816 door de gas- en stoferupties voor het "jaar zonder zomer" in Noord-Europa en Noord-Amerika. De wintersneeuw smolt dat jaar pas in juni en in augustus begon het opnieuw te sneeuwen, met mislukte oogsten en hongersnood tot gevolg.

Een vulkaanuitbarsting als deze van de Tambora is statistisch één of twee keer per eeuw te verwachten.

De Nasa plant een nieuwe missie met als doel de Zon van dichterbij te bestuderen. De ruimtevaartorganisatie zal daarbij gebruik maken van een sonde, die tegen 2018 wordt gelanceerd. Het ruimtetuig, dat even groot is als een auto en naar de naam "Solar Probe Plus" luistert, zal naar de atmosfeer van de zon vliegen, op ongeveer 6,4 miljoen kilometer afstand, om er wetenschappelijke observaties uit te voeren.

De experimenten van Solar Probe Plus moeten een antwoord bieden op twee sleutelvragen: waarom de atmosfeer van de zon warmer is dan haar zichtbare oppervlakte en wat de zonnewind drijft die de Aarde en het zonnestelsel raakt, legde de directeur van het heliofysisch departement van de Nasa uit.

Om te Zon zo dicht te kunnen benaderen, zal de sonde uitgerust zijn met een bescherming die uit een nieuw soort materiaal zal bestaan, die samengesteld is uit carbon, dat bestand zal moeten zijn met temperaturen van boven de 1.400 graden celsius, alsook sterke stralingen, luidt het in een mededeling van de Nasa.

Wetenschappers van de Universiteit Twente melden een doorbraak op het gebied van de productie van biobrandstof. Ze zijn er in geslaagd om van landbouwafval een olie te maken, die dezelfde eigenschappen heeft als ruwe aardolie. Daardoor kan de olie worden verwerkt in bestaande raffinaderijen, zoals die in Pernis.

De Universiteit Twente werkt samen met Europese partners in het onderzoeksproject BIOCOUP, dat zich richt op het ontwikkelen van de raffineerbare bio-olie. Ook Shell doet mee. Volgens de onderzoekers maakt de nieuwe techniek de weg vrij voor grootschalige productie van benzine, diesel en kerosine op basis van bio-olie. Over tien tot vijftien jaar zou 20 procent van de transportbrandstoffen daarmee kunnen worden gemaakt. Lees verder..